Bir neçə il əvvəl sürətli işləyən telefonun zamanla yavaşlaması, batareyanın dəyişdirilməsinin çətinləşməsi, köhnə televizora yeni tətbiqlərin artıq yüklənməməsi və sıradan çıxmış kiçik detalın bütün cihazın dəyişdirilməsinə səbəb olması bir çox istifadəçinin qarşılaşdığı problemdir. Bəs istehsalçılar bəzi məhsulların müəyyən müddətdən sonra köhnəlməsini əvvəlcədən planlaşdıra bilərmi?
XeberPlus.com xəbər verir ki, bu məsələ texnologiya və istehlak bazarında “planlı köhnəlmə” anlayışı ilə izah olunur. Avropa Parlamentinin sənədlərində bu anlayış məhsulun iqtisadi ömrünün qəsdən qısa tutulması və nəticədə istehlakçının daha tez yeni məhsul almağa yönəldilməsi kimi təsvir edilir. Bununla belə, mütəxəssislər vurğulayırlar ki, məhsulun sadəcə köhnəlməsi onun mütləq qəsdən belə hazırlanması anlamına gəlmir.
Planlı köhnəlmə yalnız cihazın içərisinə “bir neçə ildən sonra sıradan çıx” mexanizmi yerləşdirmək demək deyil. Təmirin həddindən artıq çətin və baha olması, batareya kimi köhnələn hissələrin asan dəyişdirilməməsi, ehtiyat hissələrinin əlçatan olmaması və ya proqram təminatının köhnə cihazlarla işləməməsi də məhsulun real istifadə müddətini azalda bilər. Proqram təminatı yeniləmələrinin köhnə avadanlıq üçün həddindən artıq ağırlaşması isə ayrıca “proqram köhnəlməsi” problemi yaradır.
Bu mövzu illər əvvəl smartfon istehsalçılarını da mübahisələrin mərkəzinə gətirib. 2018-ci ildə İtaliyanın rəqabət qurumu Apple və Samsung-un bəzi telefonlara təqdim etdiyi proqram yeniləmələrinin ciddi nasazlıqlara və performans azalmasına səbəb olduğunu, bunun da cihazların daha tez dəyişdirilməsini sürətləndirdiyini müəyyən etmişdi. Qurum Apple-a 10 milyon, Samsung-a isə 5 milyon avro cərimə tətbiq etmişdi. Apple isə həmin araşdırmada planlı köhnəlmə siyasətinin mövcud olmadığını müdafiə etmişdi.
Fransada isə məsələ daha sərt hüquqi çərçivəyə salınıb. Ölkənin qüvvədə olan İstehlakçı Məcəlləsinə görə, məhsulun ömrünü qəsdən azaltmağa yönəlmiş üsullardan, o cümlədən proqram vasitələrindən istifadə qadağandır. Fransa həmçinin 2021-ci ildən bəzi məhsullar üçün 10 ballıq “təmir edilə bilmə indeksi” tətbiq edir. Bu göstərici istehlakçıya cihazın nə qədər asan sökülə və təmir edilə bildiyini, ehtiyat hissələrinin mövcudluğunu və qiymətini əvvəlcədən görməyə imkan verir.
Avropa İttifaqı da 2026-cı ildən etibarən “təmir hüququ” qaydalarını tətbiq etməyə başlayıb. Yeni qaydalara əsasən, müəyyən məhsulların istehsalçıları texniki cəhətdən təmir oluna bilən cihazlar üçün təmir imkanı yaratmalı, ehtiyat hissələrinə çıxışı təmin etməli və təmir barədə məlumatı istehlakçı üçün əlçatan etməlidirlər. İstehlakçı dəyişdirmə əvəzinə təmiri seçərsə, bəzi hallarda hüquqi zəmanət müddəti ən azı 12 ay uzadılır.
Məsələnin başqa tərəfi isə insanların cihazları sıradan çıxmadan dəyişdirməsidir. Yeni modelin dizaynı, kamera imkanları və ya proqram xüsusiyyətləri əvvəlki cihaz işlək vəziyyətdə olsa belə onu istifadəçinin gözündə “köhnə” göstərə bilər. Buna görə texniki köhnəlmə ilə marketinqin yaratdığı köhnəlmə hissini bir-birindən ayırmaq vacibdir.
Planlı köhnəlmənin sübut olunması isə asan deyil. Bir cihazın beş il əvəzinə üç il işləməsi təkbaşına istehsalçının bunu qəsdən etdiyini göstərmir. Materialın təbii aşınması, batareyanın kimyəvi köhnəlməsi və yeni proqramların daha güclü avadanlıq tələb etməsi də eyni nəticəyə səbəb ola bilər. Məhz buna görə hüquqi baxımdan əsas məsələ məhsulun ömrünü azaltmaq niyyətinin və tətbiq olunan konkret mexanizmin sübuta yetirilməsidir.
İstehlakçılar üçün isə əsas sual dəyişmir, yeni cihaz alarkən yalnız qiymətə və texniki göstəricilərə deyil, batareyanın dəyişdirilə bilməsinə, ehtiyat hissələrinin mövcudluğuna, proqram dəstəyi müddətinə və təmir xərclərinə də baxmaq getdikcə daha vacib olur. Çünki ən ucuz məhsul həmişə uzunmüddətli istifadədə ən sərfəli məhsul olmaya bilər.
