2026-cı il Fiziologiya və ya Tibb üzrə Nobel mükafatı beynin ayrı-ayrı sinir hüceyrələrinin işıq vasitəsilə idarə edilməsinə imkan verən optogenetika metodunun inkişafına görə üç alimə təqdim olunub. Mükafat amerikalı Karl Deisseroth və almaniyalı Peter Hegemann ilə Georg Nagel arasında bölüşdürülüb.

XeberPlus.com xəbər verir ki, İsveçin Karolinska İnstitutunun Nobel Assambleyası alimlərin “işıqla idarə olunan ion kanalları və optogenetika sahəsində kəşflərinə” görə mükafata layiq görüldüyünü açıqlayıb.

Optogenetika canlı beyində müəyyən sinir hüceyrələrini işıq vasitəsilə aktivləşdirməyə və ya fəaliyyətini dayandırmağa imkan verir. Nobel Komitəsinin nümayəndələri bildiriblər ki, bu texnologiya alimlərə beynin məlumatı necə emal etdiyini və müxtəlif neyronların bir-biri ilə necə əlaqə qurduğunu daha dəqiq araşdırmaq imkanı yaradıb.

Kəşfin başlanğıcı isə gözlənilməz mənbədən — yosunlardan gəlib. Peter Hegemann 1990-cı illərdə “Chlamydomonas” adlı yosunun işığa necə reaksiya verdiyini araşdırarkən xüsusi işığa həssas zülallar üzərində işləməyə başlayıb. Daha sonra Georg Nagel həmin zülalların hüceyrələrdə elektrik siqnalları yaratmaq qabiliyyətini nümayiş etdirib.

2005-ci ildə Karl Deisseroth bu üsulu siçovulların sinir hüceyrələrində tətbiq edib, bir il sonra isə metod “optogenetika” adlandırılıb. Sonrakı təcrübələrdə alimlər işıq vasitəsilə siçanların hərəkətlərini idarə etməyə, onları yuxudan oyatmağa və müəyyən beyin hüceyrələrinin davranışa təsirini izləməyə nail olublar.

Hazırda bu texnologiya şizofreniya, Alzheimer, Parkinson, epilepsiya və asılılıq kimi xəstəliklərin mexanizmlərini araşdırmaq üçün istifadə olunur. Alimlər optogenetikanın gələcəkdə görmə qabiliyyətini itirmiş insanların görməsinin bərpasında və daha dəqiq eşitmə implantlarının hazırlanmasında da rol oynaya biləcəyinə ümid edirlər.

Mütəxəssislər bildirirlər ki, laboratoriya heyvanları üzərində aparılan təcrübələr zamanı müəyyən emosiyaların idarə edilməsi, saxta xatirələrin yaradılması və Alzheimer modellərində itirilmiş xatirələrin bərpası kimi nəticələr əldə olunub. Bununla belə, bu texnologiyanın insan beynində xəstəliklərin müalicəsində geniş tətbiqi üçün hələ əlavə araşdırmalara ehtiyac var.

Üç laureat 12 milyon İsveç kronu, təxminən 1,2 milyon dollar məbləğində Nobel mükafatını öz aralarında bölüşdürəcək.